नयाँ समाजवादी मानिस र नेपालको रूपान्तरण: चेतनादेखि समृद्धिसम्म
नेपाल आज एक महत्वपूर्ण संक्रमणकालीन मोडमा उभिएको छ। विगत केही दशकमा देशले ठूलो राजनीतिक परिवर्तनहरू अनुभव गर्यो—राजतन्त्रको अन्त्यदेखि संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापना सम्म। यद्यपि यी संरचनात्मक परिवर्तनहरू ऐतिहासिक उपलब्धि हुन्, जनताको दैनिक जीवनमा अपेक्षित स्तरको रूपान्तरण अझै पूर्ण रूपमा देखिएको छैन। यसको कारण केवल नीतिगत कमजोरी वा स्रोतको अभाव मात्र होइन, नागरिक चेतनाको कमी पनि हो। लोकतन्त्रको वास्तविक शक्ति जनतामा निहित हुन्छ, तर जब जनता सचेत, सक्रिय र जिम्मेवार हुँदैनन्, तब लोकतन्त्रको सार कमजोर बन्छ।
यही सन्दर्भमा “नयाँ समाजवादी मानिस (The New Socialist Man)” को अवधारणा अत्यन्तै सान्दर्भिक र आवश्यक देखिन्छ। यो अवधारणा केवल सैद्धान्तिक विचार नभई व्यवहारिक मार्गदर्शन हो, जसले नागरिकको सोच, आचरण र प्राथमिकतालाई रूपान्तरण गर्दै समाजलाई नै नयाँ दिशातर्फ अग्रसर गराउन सक्छ। नयाँ समाजवादी मानिस त्यस्तो नागरिक हो, जसले व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर सामूहिक हितलाई प्राथमिकता दिन्छ। उसले राजनीतिलाई सत्ता प्राप्तिको साधनका रूपमा होइन, समाज परिवर्तनको जिम्मेवार माध्यमका रूपमा ग्रहण गर्छ। त्याग, अनुशासन, नैतिकता र समानताको भावना उसका प्रमुख विशेषताहरू हुन्छन्, जसले उसलाई मात्र होइन, समग्र समाजलाई पनि सकारात्मक दिशामा लैजान मद्दत गर्छ।
नेपालको सन्दर्भमा हेर्दा राजनीतिक चेतनाको स्तर अझै सुदृढ हुन आवश्यक देखिन्छ। धेरै नागरिकहरू अझै पनि राजनीतिलाई केवल चुनावी प्रक्रिया वा नेताहरूको गतिविधिसम्म सीमित राख्ने प्रवृत्तिमा छन्। मतदान गर्दा नीतिभन्दा व्यक्तिप्रतिको आकर्षण, जातीय वा भावनात्मक आधार, वा आर्थिक प्रभावको आधारमा निर्णय लिने अभ्यास व्यापक छ। यसले योग्य र दूरदर्शी नेतृत्व चयनमा अवरोध सिर्जना गर्छ। जब नागरिकले आफ्नो अधिकारसँगै कर्तव्यप्रति पनि समान रूपमा ध्यान दिँदैनन्, तब लोकतान्त्रिक प्रणाली कमजोर बन्न थाल्छ। त्यसैले राजनीतिक चेतना अभिवृद्धि गर्नु आजको अपरिहार्य आवश्यकता हो।
समाजवाद यस चुनौतीको समाधानतर्फ उन्मुख एक सशक्त विचारधारा हो। समाजवादले केवल समानताको कुरा गर्दैन, यसले समान अवसर, सामाजिक न्याय र सम्मानजनक जीवन सुनिश्चित गर्ने आधार तयार गर्छ। नेपालजस्तो विकासोन्मुख देशमा समाजवादलाई व्यवहारमा उतार्नु भनेको प्रत्येक नागरिकको आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्ने दायित्वलाई प्राथमिकता दिनु हो। गास, बास र कपास जस्ता आधारभूत आवश्यकताहरूको सुनिश्चितता कुनै विकल्प होइन, राज्यको प्राथमिक जिम्मेवारी हो। यसका लागि कृषि क्षेत्रको आधुनिकीकरण, व्यवस्थित आवास नीति, तथा जीवनोपयोगी सामग्रीमा सहज पहुँच सुनिश्चित गर्नुपर्ने हुन्छ।
त्यसैगरी, शिक्षा र स्वास्थ्यजस्ता क्षेत्रहरूलाई व्यापारिक दृष्टिकोणबाट होइन, मौलिक अधिकारका रूपमा स्थापित गर्न आवश्यक छ। गुणस्तरीय र निःशुल्क शिक्षा तथा स्वास्थ्य सेवामा समान पहुँच सुनिश्चित नगरी समाजमा वास्तविक समानता स्थापित हुन सक्दैन। दुर्गम क्षेत्रसम्म सेवा विस्तार, सरकारी संस्थाहरूको सुदृढीकरण, तथा मानव संसाधनको प्रभावकारी व्यवस्थापनमार्फत यी क्षेत्रहरूलाई सबल बनाउन सकिन्छ। यस्तै, रोजगारी सिर्जना र श्रमको सम्मान समाजवादको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो। उत्पादनमुखी अर्थतन्त्रको विकास, उद्योग तथा कृषि क्षेत्रमा लगानी, र श्रमिक अधिकारको संरक्षणमार्फत बेरोजगारी घटाउन सकिन्छ।
भ्रष्टाचार नियन्त्रण बिना कुनै पनि प्रणाली सफल हुन सक्दैन। समाजवादको मूल आत्मा नै पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र न्याय हो। त्यसैले सार्वजनिक स्रोतको दुरुपयोग रोक्न कडा कानुनी व्यवस्था, प्रभावकारी कार्यान्वयन र नागरिकको सक्रिय निगरानी अपरिहार्य हुन्छ। साथै, समावेशी विकासमार्फत समाजका सबै वर्गलाई समान अवसर प्रदान गर्नुपर्छ। महिला, दलित, जनजाति तथा अन्य पछाडि पारिएका समुदायहरूको सशक्तीकरण बिना समग्र विकास सम्भव छैन।
समाजवादको सफल कार्यान्वयनका लागि राज्य र जनताको भूमिका समान रूपमा महत्वपूर्ण हुन्छ। राज्यले जनमुखी नीति निर्माण, स्रोतको न्यायपूर्ण वितरण र कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयन सुनिश्चित गर्नुपर्छ भने जनताले पनि सचेत, विवेकपूर्ण र जिम्मेवार नागरिकको भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ। सही नेतृत्व चयन गर्नु, गलत कार्यविरुद्ध आवाज उठाउनु, तथा सामाजिक अनुशासन पालन गर्नु लोकतन्त्रका आधारभूत पक्षहरू हुन्। जब नागरिक सक्रिय र उत्तरदायी हुन्छन्, तब मात्र राज्य प्रणाली प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन हुन सक्छ।
अन्ततः, “नयाँ समाजवादी मानिस” को अवधारणा केवल राजनीतिक परिवर्तनको कुरा होइन, यो मानसिक र नैतिक रूपान्तरणको अभियान हो। जबसम्म नागरिकको सोचमा परिवर्तन आउँदैन, तबसम्म कुनै पनि आर्थिक वा राजनीतिक सुधार दीर्घकालीन रूपमा सफल हुन सक्दैन। हामीले यस्तो समाज निर्माण गर्नुपर्छ जहाँ शक्ति होइन सेवा, व्यक्तिगत लाभ होइन सामूहिक समृद्धि, र पैसाको प्रभाव होइन सिद्धान्त र मूल्यले राजनीति निर्देशित गरोस्।
नेपालको समृद्ध भविष्यको आधार यही सोचमा निहित छ। जब समाजवादका मूल्यहरू लोकतान्त्रिक अभ्याससँग समन्वय हुन्छन् र नागरिकले आफ्नो भूमिकालाई इमान्दारीपूर्वक निर्वाह गर्छन्, तब मात्र यस्तो नेपाल निर्माण सम्भव हुन्छ जहाँ कुनै पनि नागरिक भोकै, नाङ्गै वा निराश रहँदैन। त्यस दिन लोकतन्त्र केवल प्रणालीमा होइन, जनताको जीवनमा प्रत्यक्ष रूपमा अनुभूत हुनेछ।
जय नेपाल!🇳🇵
✍️ एन्ड्रुस सिंह. स्वतन्त्र विद्यार्थी युनियन सदस्य त्रिचन्द्र बहुमुख्य क्याम्पस घण्टाघर काठमाडौँ।